The quality and standard of publishing in the Irish language was today recognised when the winners of ‘Irish language Book of the Year’ (Leabhar na Bliana) were announced by Páidí Ó Lionáird at the Oireachtas na Samhna Festival which was held this year at the Mount Errigal Hotel in Letterkenny, Co. Donegal.

Irish language publishers from across the country were invited to submit books to compete for two prestigious awards, Gradam Uí Shúilleabháin (Adult Reader’s Book of the Year) and Gradam Réics Carló (Young People’s Book of the Year).  There was keen competition between the twelve high quality entries on the Shortlist for these awards which are funded by Foras na Gaeilge and administered by Oireachtas na Gaeilge.

Tarlach O Sándair le Catríona Hastings

Gradam Réics Carló (Young People’s Book of the Year) was awarded to the publishing house An tSnáthaid Mhór for the book ‘Balor’ which was written by Caitríona Hastings from Tyrone.  “Balor” comes from the fountain of Irish Folklore.   It’s an epic tale about the fight between darkness and light brought to life by the highly detailed and artistic illustrations throughout by Andrew Whitson.

“Cois Life and An tSnáthaid Mhór are worthy winners of these awards as are the authors Ciarán Mac Murchaidh and Caitríona Hastings”, says Aedín Ní Bhroin, Director of Clár na Leabhar Gaeilge, Foras na Gaeilge.  “We are delighted to support these awards which give due recognition to the high quality of Irish language publishing and support the publishers endeavours as they continue to compete at the highest possible level in the Irish literary market” she said.

Tarlach O Sándair le Catríona Ní Sheáin, An tSnathaid Mhór

Oráid Tarlach Ó Sándair, ag bronnadh Gradam Réics Carló, Leitir Ceanainn, 2009

A Dhaoine uaisle go léir,

Thar cheann chlann Uí Shándair, cuireann sé an-áthas orm bheith i bhur measc ag bronnadh an duais seo, Gradam Réics Carló.

Fuair mo Dhaid bás i 1996 ach dá mbeadh sé linn inniu, béadh áthas an domhain air an dul chun cinn atá tagtha ar scríobhneoireacht na gaeilge a fheiceáil sa lá inniu.

Bhí cuspóir amháin ag Cathal and é ag scriobh sna 40s, 50s is 60s – ba é a aidhm gliondar and samhlaíocht a spreagadh i measc daoine óga and é a dhéanamh trí mheáin na Gaeilge. Comhghairdeas do gach éinne a ghlac páirt sa comórtas mar tá sibhse ag leanúint an aidhm céanna! Táim cinnte anois go chuspóir an tábhachtach atá i gceist mar bhí deis álainn agam cúpla bliain ó shin nuair a fuaireamar cuireadh ón Manx Gaelic Society agus iad ag foilsíodh Reics Carló i Oilean Mhannin, aistriúchan go Manx a rinne Brian Stowell - ba é an chéad úrscéal a bhí ar fáil do pháistí ann ina dteanga féin – seasca bliain tar éis an chéad eachtra Reics Carló anseo!

Ag an am sin – 1943 – scríobh Aodh be Blácam san Irish Press – “Truly the old language is alive when Shilling Shockers for the 14 year old are printed in Irish!”

Thar cheann chlann Chathail arís, tá iarracht mór déanta agaibh agus ag lucht eagraithe na hocáide seo, spiorad and saothar mo Dhaid a choimead os comhair glúin nua.

Míle buíochas.

Gearrliosta Leabhar na Bliana fógartha

Tugadh suntas arís i mbliana d’fheabhas agus do dhea-chaighdeán na foilsitheoireachta Gaeilge nuair a d’fhógair Páidí Ó Lionáird an gearrliosta do Ghradaim Leabhar na Bliana sa New Theatre Barra an Teampaill, Baile Átha Cliath mar chuid den fhéile litríochta IMRAM.
Comórtas liteartha ar leith é Leabhar na Bliana a thugann aitheantas d’ardchaighdeáin na foilsitheoireachta agus na scríbhneoireachta i nGaeilge. Cuireann Foras na Gaeilge maoiniú ar fáil don chomórtas agus déanann Oireachtas na Gaeilge é a riaradh.
Tugadh cuireadh d’fhoilsitheoirí Gaeilge ar fud na tíre leabhair a chur isteach ar dhá ghradam ard-chlú, Gradam Uí Shúilleabháin (Leabhar na Bliana do Dhaoine Fásta) agus Gradam Réics Carló (Leabhar na Bliana do Dhaoine Óga), a bhfuil duaischiste iomlán de €25,000 ag dul leo. Tá dhá leabhar déag ar na gearrliostaí do na gradaim i mbliana.
I measc na bhfoilseachán a ainmníodh ar an ngearrliosta do Ghradam Uí Shúilleabháin (Leabhair do Dhaoine Fásta) tá dhá leabhar ó Choiscéim. Is iad sin, Iqbal, dréachtaí próis agus filíochta ó mhórfhile na Pacastáine a d’aistrigh Gabriel Rosenstock go Gaeilge agus Aguisíní, cnuasach ilghnéitheach d’obair Sheáin Uí Thuama nár foilsíodh cheana i bhfoirm leabhar a chuir Seán Ó Tuama féin le chéile roimh a bhás in éineacht leis an bhfile Louis de Paor.
Tá dhá leabhar san áireamh ó Chló Iar-Chonnachta chomh maith, Ar an gCoigríoch le hAisling Ní Dhonnchadha agus Máirín Nic Eoin, díolaim ilghnéitheach ar scéal na himirce ó aimsir an Ghorta i leith a léiríonn mórshaibhreas litríocht na Gaeilge mar shainfhoinse eolais agus Pádraic Ó Conaire – Rogha Scéalta le Diarmuid de Faoite, cnuasach nua gearrscéalta ó pheann Phádraic Uí Chonaire, ceannródaí na gearrscéalaíochta sa Nua-Ghaeilge.
San iomaíocht chomh maith tá An Damer – Stair Amharclainne le Máiréad Ní Chinnéide, stair an Damer mar thionscadal agus na daoine a bhí bainteach leis, a d’fhoilsigh Gael Linn. Anuas air seo tá Filíocht Ghrá na Gaeilge le Ciarán Mac Murchaidh a d’fhoilsigh Cois Life. Is cnuasach de dhánta Gaeilge ar théama an ghrá mar aon le haistriúcháin i mBéarla é seo.
Ar na leabhair a fógraíodh ar an ngearrliosta do Ghradam Réics Carló (Leabhar na Bliana do Dhaoine Óga) tá dhá leabhar ón teach foilsitheoireachta, Cois Life. Tá Dialann Sár-Rúnda Amy Ní Chonchúir le Siobhán Parkinson dírithe ar dhéagóirí. Leanann an leabhar seo saol an déagóra Amy agus déantar cur síos ann ar na heachtraí éagsúla a thiteann amach ó lá go lá. Freisin ó Cois Life, tá Cén t-am é? scríofa ag Siobhain Grogan. Tugann an leabhar seo deis do pháistí óga an t-am a fhoghlaim ar bhealach spraoiúil agus iad ag leanacht cailín óg ó mhaidin go hoíche.

Ar an ngearrliosta seo chomh maith tá Peigín Leitir Móir le Tadhg Mac Dhonnagáin foilsithe ag Futa Fata. Is bailiúcháin amhráin agus rannta traidisiúnta Gaeilge atá cóirithe do pháistí na linne seo í. San áireamh freisin, tá Deirdre agus Mic Uisnigh le Colmán Ó Raghallaigh, úrscéal grafach bunaithe ar cheann de mhórscéalta na Gaeilge ón bhfoilsitheoir Cló Mhaigh Eo.

Tá Móinín, buaiteoir Gradam Réics Carló 2008, san iomaíocht arís i mbliana leis an leabhar Eachtraí Uchtaigh le Esther Göbl Uí Nualláin, bailiúcháin de scéalta misniúla, dóchais agus bíogúla ó pheann scríbhneora úir. In éineacht leo seo go léir, tá Balor le Caitríona Hastings, scéal miotasach Bhaloir mar aon le léaráidí álainn ó Andrew Whitson a d’fhoilsigh An tSnáthaid Mhór.

Ag labhairt dó faoi na comórtais, dúirt Ferdie Mac an Fhailigh, Príomhfheidhmeannach Fhoras na Gaeilge: “Déanaim comhghairdeas leis na foilsitheoirí agus iad siúd uilig a bhí páirteach i soláthar na leabhar ar na gearrliostaí. Tá súil agam gur údar spreagtha an t-ainmniúchán seo daoibh agus beidh mé ag súil go mór lena thuilleadh a fheiceáil uaibh amach anseo.”
Fógrófar buaiteoirí Ghradam Uí Shuillleabháin & Ghradam Réics Carló i Leitir Ceanainn, ar an Aoine, 30 Deireadh Fómhair, le linn Oireachtas na Gaeilge.

Writing of the English-born Cathal Ó Sándair (1922-1996) in 1949, “H. Ó S.” declared that “he has done more to awaken a love of the language in the hearts of the young during the short period he has been writing than all of the ministers and teachers of the Twenty-Six Counties have done since the State was founded.” By far the most prolific and best-selling writer of Irish in the history of the language, over a career that spanned four decades Ó Sándair wrote detective stories, cowboy yarns, outer space fantasies, swashbuckling pirate tales, and edifying boarding-school stories. This paper will discuss his early efforts as a writer of what he himself called “thrillers,” featuring his crime-fighting hero Réics Carló, and of stories set in the Wild West, asking why his work found such an immediate and enthusiastic welcome from young readers in the Ireland of the 1940s. – Colloquium Programme

Professor Philip O’Leary

‘Gaelic Gumshoes and Gunslingers’

Harvard Celtic Colloquium 29

October 9th, 2009

Summary of Lecture:

1) Tá an Gúm ag freastal ar phobal nach bhfuil ann maidir le go leor dá gcuid foillseachán. Má caithfear cúl a chur ar chuid acú seo le freastal ar phobal atá ann, ní bheifear ag déanamh éagcóra ar aoinne.

2) Bíodh sé de shólás breise aige go ndearn sé níos mó chun grá don teangain do mhuscailt i gcroí na n-óg le linn na tréimhse gairide ina raibh sé ag scríobh ná mar a rinne airí uile agus oidí scoile uile na Sé gContae Fichead ó bunaíodh an Stát.

3) Níl an t-aistriúchán is fearr le cur i gcomparáid le leabhar cumtha agus scríobhtha insan máthair-theangan agus tá sin le feicsint go soiléir insan leabhar so.

4) Ba chóir go mbéadh ráthairt mhór ar an leabhar go h-áirithe ó bhuachaillí scoile agus ó dhaoine a bhfuil dúil sa scéal uathbháis aca.

5) Sórt eile samhluíochta ar fad atá a dhíth ar scríobhnóir an chineál litríochta seo, an tsamhluíocht a chumas eachtraí agus cora agus casaidheacha sa scéal. Tá Cathal Ó Sándair go fíor-mhaith chuige seo go fiú go dtí mion-innistí gléasraí céasta a cheapadh.

6) Tá ádhbhar machtnamha ins na trí sgéalta ‘Na Mairbh a d’Fill,’ ‘An tEiteallán Dofheicthe,’ ‘An Corpán sa Trunc’ – go h-áirid sa gceann deiridh seo. Má’s buachaill nó cailín thú atá a’ brionglóideadh faoi phost sa stát-sheirbhís, léigh leat. Má’s duine thú a bhfuil spéis agat i gcúrsaí poilitidheachta, léigh leat mar a chéile. Tá an sgéal ar fheabhas, ó thaoibh eachtraí agus ó thaoibh feallsamhnachta dhe.

7) A’ dhul i bhfeabhas atá Cathal Ó Sándair, ó thaoibh sgríbhneoireachta de agus ó thaoibh an ádhbhair de. Is fearr fós leagan amach an sgéil seo – an cur síos ar shráideanna Bhaile Átha Cliath go h-áirid – ná leagan amach na sgéalta a chum sé roimhe seo.

8) Níor mhaith leis bheith ceangailte. B’fhearr leis go mór cásanna casta, do-thuigthe a phiocadh amach, mar bheadh seans aige annsan an staidéar dian a dhein sé agus an t-eolus iongantach a bí aige a úsáid – agus is mó uair a bhí gádh le n-a chlisteacht go léir chun cuirpthigh do chuardach agus iad a thabhairt suas do phionós an dlighe.

9) Cé go raibh sé cliste – d’admhuigh gach duine é sin – do thuig sé nach raibh sé oll-chómhachtach. Do thárla, go mion minic i rith a chuid lorgaireachta, gur theip glan air i dtosach ceisteanna achrannacha a réidhteach. Ní raibh sgáth ar bith air é sin a admháil. Ach leanadh sé ar aghaidh go cródha agus go foighneach i gcómhnuidhe, agus do bhíodh toradh ar a chuid saothair sa deire.

10) Buadhann fórsaí na maitheasa ar fhórsaí an uilc, agus go ndíreagheann sé grádh agus laochas an léightheóra ar a thír féin – nidh anathábhachtach agus nidh a bhíos in easnamh ar fhurmhór scéalta Béarla den chineál céadna. Is cuma linn fá’n scéal – dá dhochreidte é – ach na saintréithe san do bheith ann . . . Ach má táimid-ne le maireachtaint mar náisiún ar leith caithfimíd adhbhar éadtrom don tsaghas seo do chumadh agus do shníomhadh thart fá n-ár muintir féin agus dearcadh náisiúnta i leith na tíre seo do bheith ionnta.

11) Támuid chun Éire a smachtú le cabhair an Eitealláin Do-Fheicthe ó Thig Móire go Donnchadh Dí. Déanfaimid Bannc na h-Éireann, Dáíl Éireann, an Phost-Oifig Gheinearálta agus áiteachta eile a shéideadh san aer le pléasgáin. Millfimíd bealaighe taistil na príomh-chathrach. Stopfaimíd an gléas rialtais go léir . . . Annsan leigfimíd do’n rialtas atá ag tabhairt páighe dhúinn teacht isteach ’san tír seo chun í a ghabháil.

12) Cheap muinntir Bhaile Átha Cliath go raibh a seal tugtha. Ach an raibh eagla ortha? Is ortha nach raibh! . . . An spioraid chéadna a nochtadh imeasg óglach na Cásca ins an bhliain 1916, do nochtadh í arís imeasg an phobail go léir.

13) Má leanann an rud ar aghaidh fé mar atá, deirim-se leat go mbeidh an tír ina raic. Ní bheimíd ábalta an córus rialacháin a choimeád ar siubhal. Cuirfear stop le gach tionnscal atá againn. Fiú amháin an talmhuidheacht, tá an dream malluighthe seo ag cur a ladhar isteach innti . . . Caithfear stop a chur leis. Muna ndeintear san, beidh stad na tíre chomh dona san, sar i bhfad, go mbeidh sé ar chumas aon náisiúin gur mian leo é, teacht isteach agus sinn-ne a chur fé smacht.

14) Ní airgead atá ag teastáil uatha – ach comhacht – comhacht chun an tír seo a mhilleadh i dtreo is go mbeidh ceann de Chomhachtaibh móra an domhain ábalta teacht annso agus Éire a smachtú. .

15) Bhí an tsaoirse fé réim in Éirinn. Ní raibh eagla ar na daoine roimh aoinne. Bhí meas ag duine ar a chomhursan ach bhí meas aige air féin chomh maith. Agus níor fheac sé an ghlún ach do Dhia na Glóire. Níor thuig Randa Dal meon an ndaoine seo nár unhlaigh dó. Bhí taithighe aige ó n-a óige ar chomhacht a bheith aige agus ar dhaoine a bheith fé n-a stiúir aige. Agus b’fhuath leis an chine bhródúil seo.

16) Is mór is bród liom lámh a chrathadh leat . . . Beidh an Éigipt agus an domhan uile buíoch díot.

17) Is é gaisce scribhneoireachta Chathail Ui Shándair an gniomh aonair pinn is éachtai i stair an úrscéil Ghaeilge. Ní thagann aon scríbhneoir eile úrscéalta i ngiorracht tobair dúigh dó ó thaobh toirte, iomadúlachta nó raidhse a shaothair.