Róisín Louise Adams

Micheál Ó Muircheartaigh

Grainne Mhaol

foilsithe ag Cló Mhaigh Eo

scríofa ag Gisela Pizzatto

maisithe ag Bruno Bull

Aitheasc ag Ócáid Ghradaim Leabhar na Bliana de chuid Fhoras na Gaeilge

Posted on 11/14/13, at 11:01

Aitheasc an Uachtaráin, Micheál D. Ó hUigínn, ag Ócáid Ghradaim Leabhar na Bliana de chuid Fhoras na Gaeilge

Dé Céadaoin 13 Samhain 2013

Tá an-áthas orm a bheith in bhur gcuideachta anseo tráthnóna le haghaidh na hócáide tábhachtaí seo. Táim buíoch de Sheán Ó Cuinn as an gcuireadh a thabhairt dom agus díobh go léir as an bhfáilte chroíúil sin.

Mar Uachtarán na hÉireann, tá tagairt déanta agam ar roinnt ócáidí do ráiteas mo réamhtheachtaí agus chéad Uachtarán na hÉireann, Dubhghlás de hÍde: “‘Wherever Irish is the vernacular of the people, there live enshrined in it memories and imaginations ……if we allow one of the finest and the richest languages in Europe, which, fifty years ago, was spoken by nearly four millions of Irishmen, to die out without a struggle, it will be an everlasting disgrace.”

Ar ndóigh, ba thaca díocasach dár dteanga dhúchais a bhí i nDubhghlás de hÍde, agus fear a throid go diongbháilte len í a chosaint. Thuig sé suntas na teanga mar chuid dár n-oidhreacht roinnte agus a tábhacht i gcaomhnú an chomhuintearais agus mar mheán don oiread sin dár dtraidisiúin; traidisiúin a cheanglaíonn muid dár sinsear, agus a chuireann i gcuimhne dúinn an cúlra casta cultúir agus staire a chruthaigh an Éire ina bhfuilimid inár gcónaí inniu.

Ar ndóigh, is le linn tréimhse ar leith a cuireadh troid dhíocasach Dhubhghlás de hÍde ar bun, agus é mar aidhm aige ár dteanga a chaomhnú, agus bród agus suim inár dteanga náisiúnta a spreagadh; tréimhse a bhí ann inar thárla galldú suntasach ar ár dteanga agus díluacháil ar oidhreacht shaibhir agus uathúil na Gaeilge mar theanga an phobail, agus thárla sin mar thoradh ar na blianta fada de theanga mhórcheannais an riaracháin, den eisimirce agus den bhrú eacnamaíochta a bheith á gcur i bhfeidhm faoin rialú coilíneach.

Ba thréimhse é nuair a cuireadh ina luí ar chuid mhaith saoránach gur cheart dóibh glacadh leis gur theanga níos ísle a bhí sa Ghaeilge le hais theanga choiteann an Bhéarla; tréimhse, i bhfocail Dhubhghlais de hÍde é féin,

“that made young men and women blush and hang their heads when overheard speaking their own language.”

Sa lá atá inniu ann, is tír muid atá saor chun ár gcultúr a ghabháil chugainn féin; náisiún a thóg an deis bród a ghlacadh inár litríocht, ár gceol, ár mbéasaí agus ár mbealaí, agus ar ndóigh ár dteanga náisiúnta. Tá méadú de thuairim is dhá chéad faoin gcéad tagtha ar líon na ndaltaí ó thaobh amuigh den Ghaeltacht a bhíonn ag freastal ar scoileanna a mhúineann trí mheán na Gaeilge sa scór bliain deiridh Source: Gaelscoileanna Teoranta; baineann cuid mhaith dár saoránach úsáid as an nGaeilge ar bhonn laethúil – agus é mar aidhm ag an Straitéis Fiche Bliain an líon sin a mhéadú go suntasach roimh an mbliain 2030, rud a thugann ár ndúshlán an ardmhian a bhaint amach; agus, sa bhliain 2007, thug an tAontas Eorpach stadas oifigiúil agus oibre don Ghaeilge.

Níl aon chúis go ndéanfaí díogha den teanga Ghaeilge ná teanga sclábhánta nó thánaisteach a dhéanamh de, seachas teanga choiteann atá lárnach inár bhféiniúlacht mar náisiún agus teanga a thugann ár ndúshlán í a chaomhnú, a bhuanú agus a thabhairt ar aghaidh do na glúine le teacht.

Níl dabht ar bith ann ach go bhfuilimid faoi chomaoin an-mhór, mar shochaí, ag forais mar Fhoras na Gaeilge a dhéanann sárobair i gcinntiú fhorbairt leanúnach na Gaeilge, agus ní hamháin go gcuidíonn siad le cothú ár dteanga dhúchais, ach go bhfuil an oiread sin á dhéanamh acu len í a chur chun cinn, agus lena húire, a beocht agus a hábharthacht sa saol nua-aoiseach a chinntiú.

Anocht tá ceiliúradh á dhéanamh againn ar ról theanga na Gaeilge inár dtraidisiún liteartha iontach – traidisiún a bhfuil cáil orainn as ar fud an domhain. Tá comórtas litríochta Fhoras na Gaeilge uathúil i saol liteartha na Gaeilge agus déanann sé ceiliúradh ar shaothar foilsitheoirí, scríbhneoirí agus ealaíontóirí atá tar éis teacht le chéile chun foilseacháin áille a tháirgeadh trí mheán na Gaeilge.

Tugaim faoi deara go bhfuil an gradam do litríocht do pháistí ainmnithe as bleachtaire ficseanúil cáiliúil Chathail Uí Shandair, Réics Carló, a gcuimhním air ó mo laethanta meánscoile féin, rud a chuireann i gcuimhne dhúinn an tábhacht a bhaineann lena chinntiú go mbíonn biseach ar an teanga idir na glúine in Éirinn, atá ag éirí níos uirbithe de réir a chéile, agus lena choinneáil ag obair chun a chinntiú go bhfásann agus go bhforbraíonn pobail agus gréasáin Ghaeilge níos faide ar shiúl ná an limistéar Gaeltachta.

Gné thábhachtach den obair sin é a chur i gcrích agus a chinntiú go mbeidh teacht ag glúine nua páistí na hÉireann ar raon leathan litríochta i nGaeilge a léiríonn an domhan ina maireann siad sa lá atá inniu ann: a dtaithí laethúil; cúrsaí a gclainne, a gcairdeas, a gcuid fadhbanna agus an tsochaí ilchultúrtha ina bhfuil siad ag fás aníos agus ag foghlaim faoin saol.

Tá a fhios againn go bhfuil an litríocht ar cheann de na modhanna atá ar fáil inniu a chuidíonn le páistí tuiscint níos fearr a fháil ar an saol ina maireann siad agus lena gcaidreamh féin leis an saol sin a chruthú. Tá sé tábhachtach go mbeidh teacht ag páistí ar leabhair atá scríofa i nGaeilge, ar féidir leo dáimh fhírinneach a bheith acu leo ag aoiseanna éagsúla agus a léiríonn a dtaithí ar bhealaí atá mealltach agus iontaofa.

Creidimse go bhfuil freagracht orainn go léir i leith na teanga, ach is trí bhíthin ár n-óige a mhairfidh an teanga Ghaeilge agus a thabharfar ar aghaidh é chuig saolta na nglún atá le teacht. Tá sé fíorthábhachtach, mar sin, nach mbeidh a dtaithí ar an teanga sin teoranta don seomra ranga ach gur taithí a bheidh ann a bheidh i gcroílár ár saoil laethúil agus ár gceisteanna nua chomh maith lenár seancheisteanna…….

Tá comórtais mar Ghradam Leabhar na Bliana de chuid Fhoras na Gaeilge fíorthábhachtach agus cuirimís fáilte mhór roimh na leabhair go léir atá ar ghearrliosta ghradaim na hoíche anocht. Léirítear ról bríomhar na teanga Gaeilge agus a féidearthachtaí i sochaí an lae inniu sa raon ábhair a chlúdaítear sna foilseacháin atá ainmnithe. Is ábhar fíorasach atá i gcuid de na leabhair agus cuireann siad i gcuimhne dúinn ár n-oidhreacht shaibhir ealaíne, ár dtraidisiúin bhreátha phobail agus ár stair imirceach a nascann inniu muid lenár gclann mhór agus bheoga ar fud an domhain. Tá leabhair eile ann a dhíríonn ar ár n-amhráin, ár ndánta agus ár bhfinscéalta traidisiúnta ar bhealaí atá cruthaitheach agus a thugann beocht agus samhlaíocht nua don bhéaloideas ealaíne a fuaireamar ónár sinsear. Tá leabhair eile arís ann, agus tá sé seo ríthábhachtach, ar shaothair nua ficsin atá iontu, rud a chuireann i gcuimhne dúinn an tobar domhain tallainne airgthí atá fós á spreagadh ag an teanga Ghaeilge i saol domhanda agus luaineach an lae inniu.

Tá a fhios agam nach féidir linn ach dhá fhoilseachán bhuaiteacha a bheith anseo anocht, ach go deimhin, tá údar bróid ag gach aon duine a bhfuil a gcuid saothair ar an ngearrliosta. Déanaim comhghairdeas libh agus tréaslaím bhur saothar daoibh. Tá sibh tar éis a chinntiú go leanfaidh litríocht chomhaimseartha na Gaeilge a bheith beoga, scleondrach, cruthaitheach agus dúshlánach. Mar fhocal scoir, ba mhaith liom ní hamháin comhghairdeas a dhéanamh le gach uile duine agaibh ach rath agus sláinte a ghuí oraibh chomh maith.

Go raibh míle maith agaibh go léir.

 A Chara,

 Ba mhian le Roinn na Gaeilge, Coláiste Phádraig, Droim Conrach, cuireadh a thabhairt duit chun ceiliúradh a dhéanamh ar shaol is ar shaothar Chathail Uí Shándair (1922 -1996), ar an Aoine, 8 Aibreán 2011.

 Tosóidh an ceiliúradh ar 5:30 i.n. nuair a thabharfaidh an tOllamh Philip O’Leary, Boston College, caint ar shaothar Uí Shándair agus beidh léamha in ómós do Chathal Ó Sándair agus sólaistí ar fáil i ndiaidh na cainte.

 Ba é Cathal Ó Sándair an scríbhneoir ba bhisiúla sa Ghaeilge san fhichiú haois, agus breis is 160 leabhar foilsithe aige. Mar a deir an tOllamh Alan Titley faoi: “Is é gaisce scríbhneoireachta Chathail Uí Shándair an gníomh aonair pinn is éachtaí i stair an úrscéil Ghaeilge.”

 Tá an ceiliúradh seo mar chuid den Chéad Chomhdháil Idirnáisiúnta ar Litríocht Ghaeilge na nÓg, urraithe ag Coiste Taighde Choláiste Phádraig agus ag Foras na Gaeilge.

 Le dea-ghuí,

 Ríona Nic Congáil.

 Tuilleadh eolais:

http://litriochtnanog.blogspot.com

litriochtnanog@gmail.com    

RE: A Celebration of the Life and Writings of Cathal Ó Sándair

 A Chara,

The Irish Department in St. Patrick’s College, Drumcondra, invites you to join it in celebrating the life and work of the Irish-language writer Cathal Ó Sándair (1922 -1996), on Friday, 8 April.

 This celebration will begin at 5:30 p.m., with a lecture by Professor Philip O’Leary, Boston College, entitled ‘The Big Bang: Cathal Ó Sándair Creates Popular Literature in Irish’. This will be followed by readings from Ó Sándair’s work and light refreshments.

 Cathal Ó Sándair was the most prolific Irish-language writer of the twentieth century, having published over 160 books. In the words of Professor Alan Titley: “Cathal Ó Sándair’s literary feat was the single most extraordinary achievement in the history of the Irish-language novel.”

 This bilingual celebration is part of the First International Conference on Irish-Language Children’s Literature, sponsored by the St. Patrick’s College Research Committee and Foras na Gaeilge.

 Le dea-ghuí,

 Ríona Nic Congáil.

 For more information see:

http://litriochtnanog.blogspot.com

litriochtnanog@gmail.com

Tábhacht Chathail Uí Shándair

le Panu Petteri Höglund

An chéad uair a casadh ainm Uí Shándair orm ní raibh ionam ach foghlaimeoir óg ar bheagán Gaeilge, agus ní raibh de lón léitheoireachta sa teanga agam ach “Feasta”, iris Chonradh na Gaeilge.

D’fhoilsigh an iris alt le Cathal Ó Sándair, nó bloghanna as a leabhar nótaí ab fhearr a rá, agus ós eagrán Iúil den iris a bhí ann, is éard a bhí sna nótaí ná teilgeanacha éagsúile cainte a raibh baint acu le Mí Iúil. Shílfeá go raibh an scríbhneoir ag iarraidh na tagairtí uile a léarscáiliú a dhéanfadh an cainteoir dúchais don mhí sin ina chuid Gaeilge.

Chuaigh an t-alt sin go mór i bhfeidhm orm mar léiriú ar mhodhanna oibre an scríbhneora. Ní raibh a fhios agam san am cén cineál leabhartha a scríobhadh Cathal Ó Sándair, ach pé scéal é ba ábhar adhartha agus aithrise é an dóigh a ndearna sé staidéar ar chleachtais chainte na Gaeltachta. Bhí mé féin riamh den bharúil gur chóir don scríbhneoir nach cainteoir dúchais é féin an urraim chuí a thabhairt do Ghaeilge na Gaeltachta agus leas a bhaint as an mbéaloideas agus as saothar na scríbhneoirí Gaeltachta le teacht chomh cóngarach d’fhíordhúchas na teanga.

Tá a priacal féin ag baint le tóraíocht seo an dúchais, áfach. An té a bhfuil na mílte focal agus leaganacha cainte ar coipeadh ar a theanga, teastóidh uaidh iad go léir a mhúineadh don léitheoir. Mar sin, cuirfidh sé a chuid scríbhinní ó mhaith le róbhriathrachas. Is iomaí sampla de seo a chonacthas i litríocht na Gaeilge i rith na mblianta.

Ní luaim ainmneacha, nó is leor a rá go raibh an galar seo orm féin nuair a chuaigh mé i mbun pinn sa Ghaeilge an chéad uair riamh. Bhí mé tar éis an-staidéar a dhéanamh ar shaothar Shéamuis Uí Ghrianna, agus mé fonnmhar a thaispeáint chomh dílis is a bhí mé don mháistir seo.

Ar an drochuair, tá an chuid is mó de shaothar Chathail Uí Shándair as cló inniu. Mar sin féin, nuair a fuair mé an dá úrscéal deireanacha faoi Réics Carló ó mo dhíoltóir leabhar in Éirinn, bhain siad stangadh asam. Bhí a fhios agam an taighde príobháideach a rinne Mac Uí Shándair ar Ghaeilge na Gaeltachta, agus mar sin, dá dtogródh sé, go mbeadh sé in ann róbhriathachas den chineál a luaigh mé a chleachtadh.

Níor thogair, áfach. Bhí an teanga, an stíl, ina leathbhádóir ag na himeachtaí, agus sin a raibh ann. D’úsáideadh sé focail nuachumtha ó lucht na téarmaíochta i mBaile Átha Cliath agus teilgeanacha cainte ón nGaeltacht de réir an riachtanais, agus ní chuireadh sé an scéal, an insint, ó mhaith le cabaireacht.

Sin é an tuige go bhfuil an oiread sin measa agam ar Chathal Ó Sándair mar scríbhneoir. Is fíor nach raibh sé ag scríobh scéalta duibheagánta domhainsmaointiúla le fuil a chroí, ach is cuma. Scríbhneoir proifisiúnta, ceardaí oilte sciliúil a bhí ann go smior, agus é in ann daoine óga a mhealladh i dtreo na Gaeilge. Má táimid dáiríre faoi athbheochan na teanga, is é Cathal Ó Sándair an cineál scríbhneora is mó a theastóidh uainn feasta – scríbhneoir a bhfuil urraim don teanga agus bua chun scéalaíochta aige

Writing of the English-born Cathal Ó Sándair (1922-1996) in 1949, “H. Ó S.” declared that “he has done more to awaken a love of the language in the hearts of the young during the short period he has been writing than all of the ministers and teachers of the Twenty-Six Counties have done since the State was founded.” By far the most prolific and best-selling writer of Irish in the history of the language, over a career that spanned four decades Ó Sándair wrote detective stories, cowboy yarns, outer space fantasies, swashbuckling pirate tales, and edifying boarding-school stories. This paper will discuss his early efforts as a writer of what he himself called “thrillers,” featuring his crime-fighting hero Réics Carló, and of stories set in the Wild West, asking why his work found such an immediate and enthusiastic welcome from young readers in the Ireland of the 1940s. – Colloquium Programme

Professor Philip O’Leary

‘Gaelic Gumshoes and Gunslingers’

Harvard Celtic Colloquium 29

October 9th, 2009

Summary of Lecture:

1) Tá an Gúm ag freastal ar phobal nach bhfuil ann maidir le go leor dá gcuid foillseachán. Má caithfear cúl a chur ar chuid acú seo le freastal ar phobal atá ann, ní bheifear ag déanamh éagcóra ar aoinne.

2) Bíodh sé de shólás breise aige go ndearn sé níos mó chun grá don teangain do mhuscailt i gcroí na n-óg le linn na tréimhse gairide ina raibh sé ag scríobh ná mar a rinne airí uile agus oidí scoile uile na Sé gContae Fichead ó bunaíodh an Stát.

3) Níl an t-aistriúchán is fearr le cur i gcomparáid le leabhar cumtha agus scríobhtha insan máthair-theangan agus tá sin le feicsint go soiléir insan leabhar so.

4) Ba chóir go mbéadh ráthairt mhór ar an leabhar go h-áirithe ó bhuachaillí scoile agus ó dhaoine a bhfuil dúil sa scéal uathbháis aca.

5) Sórt eile samhluíochta ar fad atá a dhíth ar scríobhnóir an chineál litríochta seo, an tsamhluíocht a chumas eachtraí agus cora agus casaidheacha sa scéal. Tá Cathal Ó Sándair go fíor-mhaith chuige seo go fiú go dtí mion-innistí gléasraí céasta a cheapadh.

6) Tá ádhbhar machtnamha ins na trí sgéalta ‘Na Mairbh a d’Fill,’ ‘An tEiteallán Dofheicthe,’ ‘An Corpán sa Trunc’ – go h-áirid sa gceann deiridh seo. Má’s buachaill nó cailín thú atá a’ brionglóideadh faoi phost sa stát-sheirbhís, léigh leat. Má’s duine thú a bhfuil spéis agat i gcúrsaí poilitidheachta, léigh leat mar a chéile. Tá an sgéal ar fheabhas, ó thaoibh eachtraí agus ó thaoibh feallsamhnachta dhe.

7) A’ dhul i bhfeabhas atá Cathal Ó Sándair, ó thaoibh sgríbhneoireachta de agus ó thaoibh an ádhbhair de. Is fearr fós leagan amach an sgéil seo – an cur síos ar shráideanna Bhaile Átha Cliath go h-áirid – ná leagan amach na sgéalta a chum sé roimhe seo.

8) Níor mhaith leis bheith ceangailte. B’fhearr leis go mór cásanna casta, do-thuigthe a phiocadh amach, mar bheadh seans aige annsan an staidéar dian a dhein sé agus an t-eolus iongantach a bí aige a úsáid – agus is mó uair a bhí gádh le n-a chlisteacht go léir chun cuirpthigh do chuardach agus iad a thabhairt suas do phionós an dlighe.

9) Cé go raibh sé cliste – d’admhuigh gach duine é sin – do thuig sé nach raibh sé oll-chómhachtach. Do thárla, go mion minic i rith a chuid lorgaireachta, gur theip glan air i dtosach ceisteanna achrannacha a réidhteach. Ní raibh sgáth ar bith air é sin a admháil. Ach leanadh sé ar aghaidh go cródha agus go foighneach i gcómhnuidhe, agus do bhíodh toradh ar a chuid saothair sa deire.

10) Buadhann fórsaí na maitheasa ar fhórsaí an uilc, agus go ndíreagheann sé grádh agus laochas an léightheóra ar a thír féin – nidh anathábhachtach agus nidh a bhíos in easnamh ar fhurmhór scéalta Béarla den chineál céadna. Is cuma linn fá’n scéal – dá dhochreidte é – ach na saintréithe san do bheith ann . . . Ach má táimid-ne le maireachtaint mar náisiún ar leith caithfimíd adhbhar éadtrom don tsaghas seo do chumadh agus do shníomhadh thart fá n-ár muintir féin agus dearcadh náisiúnta i leith na tíre seo do bheith ionnta.

11) Támuid chun Éire a smachtú le cabhair an Eitealláin Do-Fheicthe ó Thig Móire go Donnchadh Dí. Déanfaimid Bannc na h-Éireann, Dáíl Éireann, an Phost-Oifig Gheinearálta agus áiteachta eile a shéideadh san aer le pléasgáin. Millfimíd bealaighe taistil na príomh-chathrach. Stopfaimíd an gléas rialtais go léir . . . Annsan leigfimíd do’n rialtas atá ag tabhairt páighe dhúinn teacht isteach ’san tír seo chun í a ghabháil.

12) Cheap muinntir Bhaile Átha Cliath go raibh a seal tugtha. Ach an raibh eagla ortha? Is ortha nach raibh! . . . An spioraid chéadna a nochtadh imeasg óglach na Cásca ins an bhliain 1916, do nochtadh í arís imeasg an phobail go léir.

13) Má leanann an rud ar aghaidh fé mar atá, deirim-se leat go mbeidh an tír ina raic. Ní bheimíd ábalta an córus rialacháin a choimeád ar siubhal. Cuirfear stop le gach tionnscal atá againn. Fiú amháin an talmhuidheacht, tá an dream malluighthe seo ag cur a ladhar isteach innti . . . Caithfear stop a chur leis. Muna ndeintear san, beidh stad na tíre chomh dona san, sar i bhfad, go mbeidh sé ar chumas aon náisiúin gur mian leo é, teacht isteach agus sinn-ne a chur fé smacht.

14) Ní airgead atá ag teastáil uatha – ach comhacht – comhacht chun an tír seo a mhilleadh i dtreo is go mbeidh ceann de Chomhachtaibh móra an domhain ábalta teacht annso agus Éire a smachtú. .

15) Bhí an tsaoirse fé réim in Éirinn. Ní raibh eagla ar na daoine roimh aoinne. Bhí meas ag duine ar a chomhursan ach bhí meas aige air féin chomh maith. Agus níor fheac sé an ghlún ach do Dhia na Glóire. Níor thuig Randa Dal meon an ndaoine seo nár unhlaigh dó. Bhí taithighe aige ó n-a óige ar chomhacht a bheith aige agus ar dhaoine a bheith fé n-a stiúir aige. Agus b’fhuath leis an chine bhródúil seo.

16) Is mór is bród liom lámh a chrathadh leat . . . Beidh an Éigipt agus an domhan uile buíoch díot.

17) Is é gaisce scribhneoireachta Chathail Ui Shándair an gniomh aonair pinn is éachtai i stair an úrscéil Ghaeilge. Ní thagann aon scríbhneoir eile úrscéalta i ngiorracht tobair dúigh dó ó thaobh toirte, iomadúlachta nó raidhse a shaothair.